1390/10/22
تلقیح مصنوعی از منظر فقه و حقوق
صدیقه مشکانی * پژوهشگر
یکی از مسائل چالش برانگیز در جامعه علمی نوین و مخصوصاً محافل دانشگاهی و حوزوی جمهوری اسلامی ایران، مساله تلقیح مصنوعی است که علت ریشه‌ای آن به فناوری‌های مدرن عرصه پزشکی برمی‌گردد. تلقیح مصنوعی از منظر پزشکی، شامل روش‌هایی است که در آن اسپرم در قسمت‌های مختلف اندام تناسلی زن قرار می‌گیرد و مشخصه بارز آن، عدم نزدیکی است. تلقیح مصنوعی، پدیده‌ای نوین و جدید است که توانسته در تولید نسل کمک شایانی به نوع بشر نماید.
این روش از لحاظ تاریخی اولین بار توسط یک محقق آلمانی در سال 1765 میلادی بر روی ماهی‌ها مورد آزمایش قرار گرفت، اما اولین کسی که فرآیند باروری را در کتاب خود تحت عنوان باروری مصنوعی تشریح کرد، «اسپالانزائی» بود. تلقیح مصنوعی به دو روش تلقیح به وسیله اسپرم شوهر (AIH ) و تلقیح به وسیله اسپرم غیرشوهر (AID)مورد بحث قرار گرفته است.
•بررسی فقهی
تلقیح مصنوعی از جمله مسائل مستحدثه بوده و در فقه سابقه چندانی ندارد. شاید بتوان گفت، تنها سابقه موجود در این زمینه، روایت مشهور محمد بن مسلم از امام محمدباقر (ع) و امام صادق (ع) است. در رابطه با حرمت یا جواز تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر باید گفت: طبق نظر آیت‌الله خوئی در مستحدثات المسائل، تلقیح زن با نطفه شوهرش جایز است. همچنین امام‌خمینی (ره) در تحریرالوسیله به جواز این عمل فتوا داده‌اند. به طور کلی با تدقیق در نظر فقها و بررسی نظرات آنان می‌توان به این استنتاج مبادرت کرد که: تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر (AIH) مطابق نظر اغلب فقها جایز است. در مورد تلقیح مصنوعی با اسپرم غیرشوهر به نظر می‌رسد این عمل از منظر فقهای اسلام، شرعاً حرام و ممنوع است و در حرمت آن فرقی میان این‌که اسپرم از طریق آمیزش (نزدیکی) به رحم منتقل شود یا از طریق تلقیح مصنوعی، وجود ندارد. از جمله آیاتی که در این مورد می‌توان به آن اشاره کرد، آیه 30 و 31 سوره نور، آیه 35 سوره احزاب، آیه 5 تا 7 سوره مومنون می‌باشد. به عنوان مثال خداوند در آیه 5 سوره مومنون می‌فرماید: «والذین هم لفروجهم حافظون»، (آنان) مومنان که فروج و اندام‌شان را از عمل حرام نگاه می‌دارند.
از روایاتی که در این زمینه وجود دارد، مرسله صدوق از پیامبر اکرم (ص) در «من لا یحضره الفقیه» می‌باشد:
«بزرگترین گناه بنی‌آدم نزد خداوند، کشتن پیغمبر یا ویران کردن کعبه یا قرار دادن نطفه در رحم زنی که برایشان حرام است، می‌باشد.» همچنین مقتضای قاعده احتیاط در مورد این امر صادق است، هرچند فقهای امامیه در زمان شک در تردید، نظرشان بر اجرای اصل برائت و اصل اباحه است.
النهایه در بررسی فقهی تلقیح مصنوعی باید قائل به تفکیک شد، بدین صورت که تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر مطابق نظر اکثریت فقها جایز است، ولی تلقیح مصنوعی با اسپرم غیرشوهر با اتفاق نظر فقها، دارای حرمت و شرعاً حرام است.

•بررسی حقوقی
با بررسی حقوق موضوعه ایران، مشخص می‌گردد که هیچ ضابطه‌ای در زمینه تلقیح مصنوعی و جواز یا ممنوعیت آن در حقوق ایران پیش‌بینی نشده است، لذا باید به بررسی در دکترین حقوقی پرداخت.
طبق نظر دکتر سیدحسن امامی، استاد فقید حقوق، طفل متولد از نکاح مصنوعی با اسپرم شوهر، طفل قانونی است و نزدیکی بین زن و شوهر شرط لازم نسب قانونی نیست. مطابق نظر دکتر کاتوزیان، طفل ناشی از تلقیح مصنوعی نطفه شوهر به زن، ملحق به شوهر است، بنابراین تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر در قانونی بودن نسب، همانند مواقعه (نزدیکی) طبیعی است و تفاوتی با آن ندارد.
به نظر می‌رسد که در مورد تلقیح مصنوعی (AIH)، دکترین حقوقی نیز همانند نظر اکثر فقها، در راستای تایید جواز این عمل و قانونی بودن نسب طفل متولد از این روش است.
در مورد جواز یا حرمت تلقیح مصنوعی با اسپرم غیرشوهر (AID) باید گفت، با توجه به این‌که موضوع تلقیح مصنوعی از مسائل مستحدثه است و از سوی دیگر حقوق موضوعه ایران در مورد صحت یا بطلان عمل تلقیح مصنوعی ساکت است، مطابق اصل 167 قانون اساسی، رجوع به فتاوای معتبر و آرای فقها برای استنباط حکم ضروری می‌باشد. همان‌طور که گفته شد، با مراجعه به نظرات فقها می‌توان ادعا کرد که به کارگیری این روش یعنی تلقیح مصنوعی با اسپرم غیرشوهر، مخالفان زیادی دارد و دلیل آن هم وجود آیات، روایات و اطلاق آن ها و همچنین مقتضای قاعده احتیاط می‌باشد.
در این میان عده‌ای هم موافق تلقیح مصنوعی به روش (AID) هستند که به دلیل آگاهی از دلایل موافقان به چند مورد اشاره می‌شود:
موافقان جواز تلقیح به روش (AID) بر این باورند که بر طبق اصول عملی برائت و اباحه و در هنگام تردید بین حرمت و حلیت، اصل عدم حرمت یا اصل اباحه را برای اثبات جواز تلقیح به این روش می‌توان اجرا کرد، به عبارت دیگر تا زمانی که حرام بودن تلقیح مصنوعی اثبات نگردد، اصل بر اباحه و جواز این عمل است، چراکه خداوند بنده‌های خویش را در گشایش قرار داده است. از دیگر دلایل موافقان این است که در موارد ضروری برای رفع عسر، می‌توان تلقیح مصنوعی با اسپرم غیرشوهر را مجاز دانست.
•وضعیت الحاق نسب کودک در تلقیح همگن (AIH) و تلقیح ناهمگن (AID)
در رابطه با تلقیح مصنوعی با اسپرم شوهر (AIH)، این نتیجه حاصل شد که عمل تلقیح مصنوعی به این روش تقریباً بلااشکال است. حال باید دید آیا طفل حاصل از تلقیح مصنوعی زن با اسپرم شوهر را می‌توان فرزند مشروع و قانونی قلمداد کرد؟ بر اساس قواعد موجود، ارکان تحقق نسب در موارد زیر محقق می‌شود: 1- طفل در اثر نزدیکی زن و شوهر به وجود آمده باشد. 2- زن و مردی که نسب کودک به آنان مورد گفت‌وگو است، باید زن و شوهر باشند.
ماده 1158 قانون مدنی مقرر می‌دارد که «طفل متولد در زمان زوجیت ملحق به شوهر است، مشروط به این‌که از تاریخ نزدیکی تا زمان تولد کمتر از 6 ماه و بیش‌تر از 10 ماه نگذشته باشد». مطابق نظر استاد کاتوزیان، در تلقیح مصنوعی، رابطه زوجیت بین زن و مردی که پدر و مادر محسوب می‌شوند، وجود دارد و طفل نیز بنا به فرض، از ترکیب نطفه‌های این دو ایجاد شده است، پس باید وسیله امتزاج را از یاد برد و با تحقق این شرایط، نسب طفل را مشروع دانست؛ لذا می‌توان گفت که تلقیح (AIH) یا تلقیح همگن، هم طبق نظر فقها و هم مطابق نظر حقوقدانان امری جایز بوده و هم به لحاظ حکم تکلیفی و هم به لحاظ حکم وضعی، پیوستگی نسب بین کودک و والدین بلااشکال به نظر می‌رسد.
اما در مورد تلقیح مصنوعی به روش (AID) یا تلقیح ناهمگن، نظر اکثر فقها بر عدم جواز این عمل است و آن را شرعاً حرام می‌دانند، در حالی که از نظر حقوقی، به دلیل این‌که تولید مثل امری است تکوینی و قائم به لقاح اسپرم و تخمک، به نظر می‌رسد که کودک متولد شده از تلقیح (AID) همچنان که از نظر زیستی، لغوی و عرفی منتسب به اهداکننده اسپرم است، از دیدگاه حقوقی نیز به وی تعلق دارد و در حقیقت کودک، فرزند حقیقی و قانونی محسوب می‌شود.

.کلیه حقوق این اثر متعلق به سایت سبزوارما می باشد
Copyright © 2011 sabzevarema.com. All rights reserved